अंबरनाथचे शिवमंदीर
महाराष्ट्राच्या कलापूर्ण वारसाची साक्ष देत असलेली मंदिरे पाहिल्यावर "देवळांच्या देशा" अशीही महाराष्ट्राची ओळख वाटते. शिल्पवैभवाची साक्ष देत वर्षानुवर्षे उन-पाऊस आणि काळाचा आघात सहन करत असलेले स्थापत्यशास्त्राचे एक उत्कृष्ट उदाहरण म्हणजे "अंबरनाथचे शिवमंदिर".
अंबरनाथचे प्राचिन शिवमंदिर शिलाहार राजा माम्वानी यांच्या राज्यकाळात म्हणजेच १० जुलै १०६० रोजी बांधण्यात आले. या मंदिरात ब्रह्मा, शिव, सूर्य, विष्णू या देवता एकाच मूर्तीत दाखवले आहेत. या मूर्तीतून समाज प्रबोधन करण्याचा प्रयत्न केला आहे. मध्य रेल्वेच्या कल्याण स्थानकावरून पुण्याकडे जाताना "अंबरनाथ" हे तिसरे स्थानक आणि येथेच वसले आहे. सांस्कृतिक वारसा असलेले हे शिल्पवैभव. आपल्यापैकी बरेच जण अंबरनाथ येथुन जात येत असतील, पण ज्यांनी येथे येऊन खास हे सौंदर्य बघितले असतील ते नक्कीच हरखुन गेले असणार. खडकात भव्य प्रकार खोदून त्याच्यामध्ये हे मंदिर उभारले आहे. लांबुन पाहिले असता जगन्नाथाचा डौलदार रथ उभा असल्यासारखे वाटते. तेथे असलेल्या तानसा नदीवरील छोट्या पुलावरून प्रांगणात आल्यावर मंदिरावर केलेले शिल्पकाम पाहुन थक्क व्हायला होते. पायापासुन शिखरापर्यंत हे मंदिर अगदी नखशिखांत सौंदर्याने नटलेले आहे. प्रवेशद्वारातुन आत जाताना दोन नंदी दिसतात. मंदिराचा गाभारा एखाद्या खोल विहिरीसारखा असून खाली उतरायला पायर्या आहेत. गाभार्यात शिरताच कमालीचा थंडावा जाणवतो. गाभार्यात दोन शिवलिंग आहेत. तेथे उभे राहुन वर पाहिले असता शिखराच्या बोगद्यातुन निळ्या आकाशाचे दर्शन होते. शिखराला जाळी लावलेली आहे.
अतिशय रम्य परिसरात एका छोट्याशा घाटीत हे सुरेख देऊळ आहे. घाटीतून वाहणा-या ओढ्याला बांध घालून एक लांब पण छोटासा जलाशय तयार केलेला आहे. त्याच्या निश्चल पृष्ठभागावर, झाडांच्या प्रतिबिंबाबरोबरच ऊन-सावल्यांनी नटलेले देऊळपण डोकावत आहे. पळसाच्या लालभगव्या फुलांच्या बरोबरीने देवळाचे काळेजांभळे दगड उठून दिसतात. आजूबाजूचे शांत वातावरण क्वचित एखाद्या मैनेच्या बोलांनी, तर कधी खंड्याने पाण्यात सूर मारताना झालेल्या आवाजांनी भंग पावते. देवळाच्या भिंतीवर उभ्या देवदेवतांच्या रांगा क्वचित जाणा-या येणा-या भक्तांकडे बघत, गेली ९०० वर्षे आपले मौन सांभाळून आहेत. विविध पौराणिक कथा, नृत्यात मग्न असलेली शिल्पे, हातात आयुधे घेतलेली शिल्पे, विविध देवी-देवतांची शिल्पे यांच्या चेहर्यावरील भाव ठळकपणे दिसुन येतो. महाशिवरात्री, श्रावणी सोमवारी येथे भाविकांची गर्दी उसळते.
 टिटवाळ्याचा महागणपती! महाराष्ट्रातल्या अष्टविनायकांप्रमाणेच हे गणपतीचे क्षेत्रही प्रसिद्ध आहे. ह्या गणपतीच्या बाबतीत दोन आख्यायिका सांगितल्या जातात. दुर्वास ऋषींचे यथायोग्य स्वागत न केल्यामुळे शकुंतलेला शाप मिळाला आणि राजा दुष्यंताला शकुंतलेचा विसर पडला. उत्साहाने पतीगृही गेलेली नवीन शकुंतला त्यामुळे आल्या पावली परत फिरली. कण्व ऋषींकडे परत आलेल्या या शकुंतलेने गणपतीची आराधना केली आणि दुष्यंताला सारे काही आठवले. शकुंतलेला तिचे प्रेम परत मिळवून देणारा हा गणपती आहे टिटवाळ्याचा. त्यामुळेही या ठिकाणाला एक प्राचीन महत्त्व आहे. जरी त्याला एवढा जुना संदर्भ असला तरी तज्ञांच्यामते ही मूर्ती इ.स. ९ व्या शतकातील आहे. तसेच दुसरी श्रीमंत माधवराव पेशव्यांना स्वप्न पडले व त्याच्या दुस-या दिवशी ही मूर्ती त्यांचे कारभारी रामचंद्र मेहेंदळे ह्यांना सापडली आणि मग पेशव्यांनी हे मंदिर बांधले. ह्या गणपतीला ‘विवाह विनायक’ असेही म्हणतात. कारण ज्यांच्या पत्रिकेत मंगळ-दोष आहे ज्यांचा विवाह जमत नाही किंवा विवाहानंतर ज्यांची ताटातूट झाली आहे, अशांचे ह्या गणपतीच्या दर्शनाने सर्व मंगल होते असा भक्तांची श्रद्धा आहे. टिटवाळा हे छोटेसे गाव मुंबईपासून ६५ किलोमीटर अंतरावर आहे. मध्य रेल्वेच्या छत्रपती शिवाजी टर्मिनस रेल्वे स्थानकावरून सूटणा-या कसारा, आसनगाव व टिटवाळा ह्या गाड्यांनी या प्रसिद्ध मंदिरात जाता येते. टिटवाळा स्टेशनवर उतरले की, मंदिरात जाण्यासाठी रिक्षा मिळतात. पण आश्चर्य म्हणजे इथल्या रस्त्यावर अजूनही टांगे धावतात. टप.. टप.. आवाज करत धावणार्या टांग्यांमध्ये बसून मंदिरापर्यंत जायला लहान-मोठे सगळ्यांनाच आवडते.  गणपतीचे मंदिर तसे साधेच आहे. चतुर्थी, मंगळवार या दिवसांशिवाय एरवी फारशी गर्दी नसल्यामुळे रांगेत ताटकळत उभे रहावे लागत नाही. आपण थेट गाभार्यात पोहचतो. शेंदरी रंगाची रेखीव मूर्ती मंदिरात प्रवेश करताच आपले लक्ष वेधून घेते. रेखीव चेहरा, पुढे आलेली सोंड यामुळे मूर्तीला एक ठसठसीतपणा आला आहे. सिंहासनावर बसलेल्या अवस्थेतील ह्या मूर्तीच्या चार हातात आयुधे आहेत. मूर्तीला रोज नेटकेपणाने पितांबर नेसवला जातो. डोक्यावर चांदीचा मुकुट आहे. मुर्तीवर चांदीचेच छत्र आहे. इथे फुलांची सुरेख आरस केलेली असते. गणपतीची मूर्ती गाभार्यात प्रवेश केल्यापासून आपली नजर खिळवून ठेवते. त्यामुळे आपण आजूबाजूला बघण्याचेच विसरुन जातो. नंतर काही वेळाने लक्ष जाते ते देवघराकडे. जेथे गणपतीची मूर्ती आहे तो संपूर्ण देवारा चांदीचा बारीक कलाकुसर केलेला आहे. चांदीच्या देवार्यात असलेली केशरी मूर्ती आणि हिरव्या दुर्वा, पांढरी मोगर्याची व जास्वंदाची फुले यामुळे सुरेख रंगसंगती साधली जाते आणि बघणार्याची नजर फिरवून ठेवते. गाभारा आणि सभा मंडप मध्ये जाळी लावून वेगळे केले आहे. गाभार्याच्या दुसर्या बाजूला असलेल्या दाराने बाहेर पडून आपण सभा मंडपात पोहचतो. इथे स्वरबद्ध गणपत अर्थवशीर्षाची आवर्तनं सुरू असतात. सत्य विनायक, गणेश याग इत्यादी भक्तांनी बांधलेल्या पूजा सुरू असतात. त्यांचा एकत्रित ऐकू येणारा नाद मनाला शांती देऊन जातो. या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे गाभार्यात प्रवेश केल्यापासून ते सभा मंडपातून बाहेर पडेपर्यंत मूर्तीचे सतत दर्शन आपल्याला होत राहते. मंदिराच्या आवारात एक छोटी दिपमाळ आहे. या मंदिरापासून काही अंतरावर एक तलाव आहे. हा एकंदर परिसरच खूप रमणीय आहे. आंबा, करवंद, जांभळे असला रानमेवा बघून भल्या भल्यांच्या तोंडाला पाणी सुटते. टिटवाळ्याचा असा हा महागणपती! मन:शांती देणारा, भक्तांच्या हाकेला धावणारा आणि हो धकाधकीच्या जीवनात विरंगुळ्याचे काही क्षण भक्तांच्या ओंजळीत अलगदपणे घालणारा! |
|
इंग्रजांच्या काळात संस्थाने विलीन झाली आणि संस्थानांच्या ऐश्वर्याला व रूबाबाला उतरती कळा लागली. इंग्रजांच्या राहणीमानाचा प्रभाव संस्थानिकांनी तर फार अल्पकाळात अंगी रुजवला. त्यामुळे परंपरा व पाश्चिमात्य पगडा यांचे एकत्र रूप त्यांच्या राहणीमानातून व वास्तूकलेतून दिसून येते. पुण्यापासून जवळ औंध, सांगली, फलटण, जमखिंडी अशा संस्थानांचा वारसा अनेक कलाकृतींमधून जिवंत आहे. पुण्यापासून दक्षिणेला २० कि.मी. अंतरावर भोर संस्थानचं वैभव अजूनही वास्तुरूपानं सांभाळलेलं आहे. 
दुस-या चौकात प्रवेश केल्यावर मात्र वास्तुकलेचे नजर विस्फारणारे रूप दिसते. दुमजली चौकाच्या मध्यभागी दुप्पट उंचीचा दरबाराचा भव्य शामियाना ही क्वचितच दिसणारी संरचना आहे. एकसंघ लाकडातील दुप्पट उंचीचे खांब, महिरपी आणि शामियान्याच्या बाजूने चौकात झिरपणारा प्रकाश चौकाचे सौंदर्य द्विगुणीत करतात. शामियान्याच्या बाजूच्या इमारतीमध्ये ओस-या, पहिल्या मजल्यावरून नक्षीदार कमानीची गॅलरी शामियान्याच्या सौंदर्यात भर घालतात. ओस-यामधील गुळगुळीत जमीन ही चुन्यामध्ये बाभळीच्या बिया घोटून तयार केली आहे व अनेक दशकांनंतरही ती शाबूत आहे. दक्षिणेकडील चौकाभोवती राहण्यासाठी दालने, स्वयंपाकघर व भोजनघर आहेत. चौकामध्ये उघडणा-या कमानीच्या खिडक्यांमुळे दोन्ही मजल्यांवर भरपूर प्रकाश व खेळती हवा यांचा आनंद घेता येतो. तळमजल्यावरील ऐसपैस स्वयंपाकघरात धूर कोंडू नये म्हणून छतामधून अत्यंत कौशल्याने छोटी छोटी धुराडी सामावली आहेत. चार-चार धुराडी असलेल्या या मुदपाकखान्यात एकेकाळी पंचपक्वानांच्या लज्जतदार शाही भोजनावळी घडल्या असतील.
पंतसचिव घराण्याच्या नवीन पिढीनेही त्याचे महत्त्व जाणून हा राजवाडा उमेदीनं सांभाळला आहे. 
मध्यवर्ती चौकामध्ये रामजन्माचा डोळे दीपवणारा सोहळा रामनवमीला साजरा होता. पंतसचिव घराण्याची नवीन पिढी पारंपरिक पोषाखात व परंपरेस अनुसरून या सोहळ्याचे प्रतिनिधित्व करते. 
